काठमाडौं । नेपाल- भारत सम्बन्धको बहस फेरि एकपटक राष्ट्रिय स्वाभिमान र कूटनीतिक मर्यादाको प्रश्नमा केन्द्रित भएको छ ।

भारतको राजधानी दिल्लीमा अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेले दिएको अभिव्यक्तिलाई लिएर राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीका पूर्वअध्यक्ष कमल थापाले कडा आपत्ति जनाउँदै नेपाली राष्ट्रवादलाई भारतविरोधी भावनासँग जोडेर व्याख्या गर्नु नेपालको राष्ट्रिय चेतनामाथिकै प्रहार भएको टिप्पणी गरेका छन् ।

थापाले विदेशी मञ्चमा उभिएर ‘भारतविरोधी राष्ट्रवादको युग सकियो’ भन्ने भाष्य प्रस्तुत गर्नुले नेपाली राष्ट्रियताका वास्तविक आधार र राष्ट्रिय हितका सवाललाई कमजोर बनाउने खतरा रहेको बताएका छन् ।

प्रश्न भारतसँग मित्रता गर्ने कि नगर्ने भन्ने होइन, मित्रताको नाममा नेपालको राष्ट्रिय स्वार्थ कति सुरक्षित छ भन्ने हो । नेपाल भारतको विरोध गरेर मात्रै आफ्नो अस्तित्व स्थापित गर्न खोज्ने देश होइन । तर भारतसँगको सम्बन्धमा समानता, पारस्परिक सम्मान र सार्वभौमिकताको सम्मान हुनुपर्छ भन्ने नेपाली जनताको अपेक्षालाई भारतविरोधी राष्ट्रवादको संज्ञा दिनु कूटनीतिक समझदारी हो कि राष्ट्रिय सरोकारप्रतिको बेवास्ता?

सीमा मिचिँदा चुप बस्नु नै राष्ट्रवादको नयाँ परिभाषा हो?

नेपाल–भारत सम्बन्धमा सीमा विवाद, सीमावर्ती क्षेत्रमा हुने डुबानको समस्या र विगतको नाकाबन्दी नेपाली जनताको स्मृतिबाट मेटिएका छैनन् । यी विषयलाई उठाउनु कुनै देशप्रतिको घृणा होइन, आफ्नै देशको हित र अधिकारको पक्षमा उभिनु हो ।

यदि नेपालले आफ्नो सीमा, सार्वभौमिकता र जनताको हितबारे प्रश्न उठाउँदा त्यसलाई भारतविरोधी राष्ट्रवाद भनिन्छ भने त्यस्तो व्याख्याले दुई देशबीचको सम्बन्धलाई समानताको आधारमा होइन, असहज प्रश्नहरू दबाउने आधारमा हेर्ने जोखिम बढाउँछ ।

नेपालले भारतसँग मित्रता चाहन्छ, तर त्यो मित्रता आत्मसमर्पणमा आधारित हुन सक्दैन । नेपालले सहकार्य चाहन्छ, तर सहकार्यका नाममा राष्ट्रिय सरोकारका मुद्दा ओझेलमा पार्न सक्दैनदुई देशबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउन असहमतिहरूलाई लुकाउनु होइन, सम्मानपूर्वक समाधान गर्नु आवश्यक हुन्छ ।

स्वर्णिम वाग्लेलाई कमल थापाको प्रश्नः नेपालको राष्ट्रिय हितबारे बोल्ने अधिकार कसले खोस्न सक्छ?

कमल थापाले वाग्लेको अभिव्यक्तिमाथि प्रश्न उठाउँदै नेपालको राष्ट्रवाद कुनै मुलुकविशेषप्रतिको घृणामा नभई राष्ट्रिय सार्वभौमिकता र नेपाली जनताको हितको संरक्षणमा आधारित रहेको बताएका छन् ।

उनको प्रश्न स्पष्ट छ - नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हितका विषयमा आवाज उठाउन छाड्नुपर्ने हो? सीमा विवादमा प्रश्न नगर्ने, डुबानको समस्या उठाउन हिचकिचाउने र नाकाबन्दीजस्ता घटनाको आलोचना नगर्ने हो भने त्यसलाई परिपक्व कूटनीति भन्न मिल्छ? नेपालको राष्ट्रियता कुनै विदेशी राजधानीको व्याख्यामा सीमित हुन सक्दैन ।

नेपाली जनताले आफ्नो राष्ट्रिय हितबारे कस्तो धारणा राख्ने भन्ने कुरा नेपालको आफ्नै राजनीतिक चेतना, ऐतिहासिक अनुभव र सार्वभौमिक अधिकारसँग सम्बन्धित विषय हो । त्यसैले वाग्लेको अभिव्यक्तिलाई लिएर उठेको विवाद केवल एउटा वाक्यको विवाद होइन; यो नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थलाई कुन आत्मविश्वासका साथ प्रस्तुत गर्छ भन्ने प्रश्नसँग पनि जोडिएको छ ।

‘मुनरो डक्ट्रिन’ को प्रसङ्ग उठाउँदै थापाको अर्को प्रहार

थापाले वाग्लेको अभिव्यक्ति विगतमा उनले अघि सारेको भनिएको ‘मुनरो डक्ट्रिन’ सँग सम्बन्धित छ कि छैन भन्ने प्रश्नसमेत उठाएका छन् । यो प्रसङ्गले नेपालले आफ्ना छिमेकीसँगको सम्बन्धमा कस्तो कूटनीतिक दृष्टिकोण अपनाउने भन्ने बहसलाई थप पेचिलो बनाएको छ । नेपालको परराष्ट्र नीति कुनै शक्तिराष्ट्रको प्रभावमा सीमित हुनुहुँदैन । भारतसँगको सम्बन्ध होस् वा अन्य मुलुकसँगको सहकार्यमा नेपालको प्राथमिकता आफ्नै राष्ट्रिय हित, स्वतन्त्र निर्णय क्षमता र पारस्परिक सम्मान हुनुपर्छ ।

भारतसँग मित्रता चाहिन्छ, तर राष्ट्रिय स्वाभिमानको मूल्यमा होइन

भारत नेपालको महत्त्वपूर्ण छिमेकी हो। भौगोलिक निकटता, खुला सीमा, व्यापार, पारिवारिक सम्बन्ध र जनस्तरको आवतजावतले दुई देशबीचको सम्बन्धलाई विशेष बनाएका छन् । तर यही निकटताले नेपालका राष्ट्रिय सरोकारका मुद्दालाई गौण बनाउने छुट कसैलाई दिँदैन ।

नेपाल–भारत सम्बन्धको वास्तविक मजबुती तब देखिन्छ, जब नेपालले आफ्ना असहमति निर्भीकतापूर्वक राख्न सक्छ र भारतले ती असहमतिलाई शत्रुताका रूपमा नभई सार्वभौम छिमेकीको जायज चासोका रूपमा बुझ्छ । राष्ट्रिय स्वाभिमानको रक्षा गर्नु भारतसँग शत्रुता गर्नु होइन। त्यसैगरी भारतसँग राम्रो सम्बन्ध राख्नुको अर्थ नेपालका संवेदनशील मुद्दामा मौन बस्नु पनि होइन ।

सरकारको धारणा के हो?

कमल थापाले अन्ततः सरकारकै धारणा के हो भन्ने प्रश्न उठाएका छन् । जिम्मेवार सरकारी पदमा रहेका व्यक्तिले विदेशमा दिएको अभिव्यक्ति व्यक्तिगत विचारमा सीमित छ वा त्यसले सरकारको आधिकारिक दृष्टिकोणसमेत प्रतिबिम्बित गर्छ भन्ने विषय स्पष्ट हुनुपर्ने उनको तर्कको सार हो ।

वाग्लेको अभिव्यक्तिबारे उठेका प्रश्नको जवाफ सरकारले दिन्छ कि दिँदैन भन्ने विषय अब राजनीतिक बहसको अर्को पाटो बनेको छ ।

नेपाललाई भारतविरोधी राष्ट्रवाद चाहिएको होइन; भारतसँग आँखामा आँखा जुधाएर समानताको सम्बन्ध राख्न सक्ने आत्मविश्वास चाहिएको हो ।

मित्रता कायम राख्ने नाममा राष्ट्रिय स्वार्थका प्रश्नलाई कमजोर पार्ने होइन, मित्रतालाई अझ सम्मानजनक बनाउने साहस चाहिएको हो ।

राष्ट्रवादको अर्थ छिमेकीलाई गाली गर्नु होइन । तर छिमेकीको व्यवहारमाथि प्रश्न उठाउनै नपाइने अवस्था पनि राष्ट्रवाद र कूटनीतिक परिपक्वताको परिचय हुन सक्दैन ।

नेपालको स्वाभिमान कुनै विदेशी मञ्चको भाषणले निर्धारण गर्दैन । त्यसको आधार नेपाली जनताको अधिकार, नेपालको सार्वभौमिकता र राष्ट्रिय हितप्रतिको अडिग प्रतिबद्धता हो ।